"Η γούρνα στέρεψε, φταίνε οι φτωχοί"

Στις αρχές Αυγούστου ξέσπασε εκκωφαντικά η κρίση στην παγκόσμια χρηματιστηριακή αγορά. Η αιτία και πάλι διαστρεβλώθηκε και τα θύματα παρουσιάστηκαν ως θύτες.

Στην καρδιά της κρίσης βρέθηκαν οι πιστωτικοί οργανισμοί που είχαν «επενδύσει» σε στεγαστικά δάνεια υψηλού ρίσκου στις ΗΠΑ. Τι είναι άραγε αυτά τα δάνεια και τι σημαίνει να «επενδύσει» κανείς σε αυτά; Πρόκειται για δάνεια που πουλάνε οι τράπεζες σε δανειστές οι οποίοι κανονικά δεν θα μπορούσαν να πάρουν στεγαστικό καθώς έχουν χαμηλό και ασταθές εισόδημα.

Δάνεια

Φυσικά τίποτε δεν δίνεται τζάμπα: σε αντάλλαγμα οι δανειολήπτες καλούνται να πληρώσουν επιτόκια από δύο έως και έξι ποσοστιαίες μονάδες περισσότερο από τους «καλούς» δανειολήπτες. Τα στεγαστικά αυτά αυξήθηκαν με ιλιγγιώδη ρυθμό: πέρυσι αποτέλεσαν το 20% των νέων δανείων φτάνοντας τα 605 δισ. δολ. (το 2001 ήταν μόλις το 5% των νέων δανείων).Διάφοροι «επενδυτικοί» οργανισμοί έστησαν σε αυτό το διάστημα ένα μεγάλο φαγοπότι με βάση αυτά τα δάνεια. Συγκέντρωναν σε έναν ενιαίο τίτλο, σε μια «πισίνα», χιλιάδες τέτοια δάνεια (προκειμένου να «διασπείρουν» τον κίνδυνο) και άρχισαν να πουλάνε σε διάφορους επενδυτές αυτά τα «προϊόντα». Ανάμεσα στους αγοραστές ήταν και πολλά συνταξιοδοτικά ταμεία (δεν συμβαίνουν μόνον στην Ελλάδα αυτά τα κόλπα). Το Ταμείο, π.χ. των Εκπαιδευτικών της Νέας Υόρκης έχει αγοράσει από τη New Century Financial ένα τέτοιο ομόλογο που βασίζεται σε δάνεια υψηλού κινδύνου αξίας 91,5 δισ. δολ.!

Οι «επενδυτικές» τράπεζες που συγκεντρώνουν και τιτλοποιούν αυτά τα δάνεια, καρπώνονται τεράστιες προμήθειες για τη «δουλειά». Μόνο το 2006 αυτές οι προμήθειες στις ΗΠΑ έφτασαν τα 2,6 δισ. δολ. Γι’ αυτό τόσο αυτές όσο και οι μεγάλοι πελάτες τους πίεζαν τις στεγαστικές τράπεζες να παρέχουν δάνεια πέρα από κάθε λογική και όριο.

Οι άνθρωποι που παίρνουν αυτά τα στεγαστικά δάνεια είναι συνήθως φτωχοί μαύροι και ισπανόφωνοι στις ΗΠΑ οι οποίοι πράγματι δεν θα μπορούσαν να αποκτήσουν υπό άλλες συνθήκες δικό τους σπίτι (το 2005, το 55% των Αφροαμερικανών και το 46% των Ισπανόφωνων δανειοληπτών πήραν αυτά τα ακριβά στεγαστικά, ενώ μόνον το 17% των λευκών αναγκάστηκαν να καταφύγουν σε αυτά). Συνήθως έχουν κακοπληρωμένες και μη σίγουρες δουλειές. Πώς τότε αποπληρώνουν αυτά τα δάνεια και μάλιστα με τα υπέρογκα επιτόκια του 10% και 11%; Στην αρχή οι δανειστές τους τους γλυκαίνουν με πολύ μικρές δόσεις που δεν περιλαμβάνουν καν ολόκληρους τους τόκους για ένα διάστημα. Έτσι για ένα αρχικό δάνειο 200.000 δολ. οι δανειολήπτες τα πρώτα χρόνια καλούνται να πληρώσουν μηνιαία δόση 640 δολ. Ωστόσο τον έκτο χρόνο πρέπει να πληρώνουν 1.578 δολ.!

Το εξωφρενικό αυτό σύστημα λειτουργούσε έως την άνοιξη του 2007 βασιζόμενο πάνω στη φούσκα της αγοράς ακινήτων. Δηλαδή πάνω στην υπερβολική αύξηση των τιμών των σπιτιών. Οι δανειολήπτες μπορούσαν να καρπώνονται την υπεραξία των σπιτιών τους (τη διαφορά της τιμής αγοράς και της τρέχουσας τιμής) και όταν έφταναν στις υψηλές δόσεις της εξαετίας τότε μπορούσαν να τα πουλήσουν κερδίζοντας και πάλι μια μικρή διαφορά. Σε όλες αυτές τις φάσεις οι δανειστές (ή αυτοί που αγόραζαν αυτά τα τιτλοποιημένα στεγαστικά δάνεια) αποκόμιζαν σταθερά και μεγάλα κέρδη.

Ωστόσο φέτος την άνοιξη η φούσκα έσκασε και οι τιμές των κατοικιών άρχισαν να κατρακυλούν. Οι δανειολήπτες δεν μπορούσαν πλέον να καρπώνονται υπεραξία και να χρηματοδοτούν έτσι την αποπληρωμή του δανείου τους. Έτσι άρχισαν οι καθυστερήσεις και οι αδυναμίες πληρωμής σε μαζικό επίπεδο. Οι αιτήσεις κατάσχεσης άρχισαν να πληθαίνουν φτάνοντας στο 0,54% όλων των δανείων, το μεγαλύτερο αντίστοιχο ποσοστό στην ιστορία. Φέτος 2,2 εκατομμύρια αμερικάνικα νοικοκυριά που είχαν δανειστεί με τα δάνεια του υψηλού επιτοκίου κινδυνεύουν να χάσουν το σπίτι τους.

Και η υπόθεση δεν αφορά μόνον όσους είχαν πάρει ακριβά δάνεια: Και εκείνα τα νοικοκυριά που είχαν δανειστεί στο κανονικό επιτόκιο, διαπίστωσαν ότι εφόσον το σπίτι που είχαν άξιζε λιγότερο από το δάνειο που πλήρωναν, τους συνέφερε να δηλώσουν αδυναμία αποπληρωμής έστω κι αν έχαναν το σπίτι. Έτσι η αρχική κρίση αποπληρωμής των δανείων των «φτωχών» πέρασε και στους άλλους τομείς στεγαστικών δανείων που αφορούσαν «καλούς» δανειολήπτες.

Ξαφνικά λοιπόν και τα τιτλοποιημένα στεγαστικά δάνεια άρχισαν να μην αποδίδουν. Μεγάλες εταιρείες που ήταν βασικοί «παίκτες» σε αυτή την αγορά άρχισαν να καταρρέουν (η New Century Financial π.χ., αλλά και δεκάδες άλλες αντίστοιχες επιχειρήσεις, έχουν ήδη κάνει αίτηση πτώχευσης).

Κρίση

Ωστόσο πολλές από αυτές τις επιχειρήσεις στηρίζονταν με κεφάλαια από την καρδιά του χρηματοπιστωτικού συστήματος, δηλ. από τις τράπεζες της Γουόλ Στριτ. Με την εμφάνιση της κρίσης οι τράπεζες περιέκοψαν αμέσως τα δάνεια προς αυτές τις εταιρείες, θεωρώντας πια σοβαρό τον κίνδυνο να χάσουν τα κεφάλαιά τους. Αυτό χειροτέρευσε ακόμη περισσότερο τα πράγματα δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο πτωχεύσεων. Όμως η σύνδεση με το συνολικό οικονομικό σύστημα δεν εξαντλήθηκε εκεί, καθώς οι ίδιες οι μεγάλες τράπεζες (όπως η HSBC) είχαν μπει στο παιχνίδι των δανείων αυτών, αλλά και στο παιχνίδι της μεταπώλησής τους με τη μορφή της τιτλοποίησης σε άλλες τράπεζες, σε ασφαλιστικά ταμεία κ.λπ. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 1985 ήταν τιτλοποιημένα στεγαστικά δάνεια ύψους 372 δισ. δολ., ενώ σήμερα αυτό το ποσό έχει φτάσει στο ύψος των 6,5 τρισ. δολ. (!), δηλαδή στο 50% του συνολικού χρέους από στεγαστικά δάνεια, λόγω της τυφλής επιδίωξης του κέρδους. Αυτό το αστρονομικό ποσό έχει μετατραπεί πλέον σε εργαλείο που μετακυλίει την κρίση του τομέα των δανείων υψηλού ρίσκου σε ολόκληρο το σύστημα.

Ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Μασαχουσέτης Τζιμ Κάμπεν διατύπωσε με πολύ οξύ τρόπο την κατάσταση: «Το θέμα έγινε είδηση όταν έπαψε πια να αφορά Αφροαμερικανούς που χάνουν τα σπίτια τους και άρχισε να αφορά επενδυτές της Γουόλ Στριτ που έχαναν τα λεφτά τους».

Πράγματι, τον Αύγουστο ζημιές κατέγραφαν όχι μόνον τράπεζες αλλά και το χρηματιστήριο, ενώ η κρίση πέρασε τα σύνορα της χώρας: οι μεγάλες τράπεζες της Γερμανίας, της Γαλλίας και της Αυστραλίας ανακοίνωσαν ότι αντιμετωπίζουν πιθανότητες για σοβαρές απώλειες λόγω της συμμετοχής τους σε αυτά τα αμερικανικά τιτλοποιημένα δάνεια. Φυσικά και όλα τα χρηματιστήρια του κόσμου έκαναν βουτιά αποδεικνύοντας τη διασύνδεση αυτών των «προϊόντων» με το παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα.
Οι στρόφιγγες των τραπεζών ξαφνικά άρχισαν να κλείνουν δημιουργώντας σε ολόκληρο το σύστημα έλλειψη ρευστότητας και ανοίγοντας τις πιθανότητες οικονομικής ύφεσης. Παρότι οι υπόλοιποι δείκτες της πραγματικής οικονομίας (ανεργία, ρυθμός ανάπτυξης) δεν φανερώνουν την έλευση ύφεσης, η οικοδομή είναι η πρώτη που θα χτυπηθεί στις ΗΠΑ. Και μια μικρή επιβράδυνση στις ΗΠΑ μπορεί να σημάνει οικονομική ύφεση για την Κίνα και την Ινδία.

Ιδεολογία

Το ζήτημα έχει και ιδεολογικές προεκτάσεις. Για άλλη μια φορά η νεοφιλελεύθερη συνταγή, που καταγγέλλει υστερικά συνεχώς την κρατική παρέμβαση στην οικονομία, εκτέθηκε. Τώρα όλοι οι απολογητές του νεοφιλελευθερισμού θεώρησαν απόλυτα φυσιολογική και αναγκαία την κρατική παρέμβαση προκειμένου να στηριχθούν οι «αγορές»: Η Κεντρική Τράπεζα των ΗΠΑ τροφοδότησε τις «αγορές» με 200 δισ. δολ., ενώ η Κεντρική Τράπεζα της Ευρώπης έδωσε αρχικά 130 δισ. ευρώ, το μεγαλύτερο ποσό με το οποίο έχει παρέμβει ποτέ σε ολόκληρη την ιστορία της, ενώ στη συνέχεια ξεπέρασε τα 300 δισ. ευρώ!

Ωστόσο αυτοί που πληρώνουν τις χειρότερες συνέπειες της κρίσης είναι οι φτωχοί Αμερικανοί που κινδυνεύουν να χάσουν τα σπίτια τους. Για αυτούς δεν υπάρχει καμία κρατική παρέμβαση και ίσα ίσα στελέχη της ρεπουμπλικανικής κυβέρνησης σπεύδουν να αποκλείσουν κάτι τέτοιο. «Φταίνε», λένε «αυτοί που δανείστηκαν χωρίς να είναι σίγουροι ότι μπορούν να ξεπληρώσουν».

Τα γουρούνια έφαγαν καλά, και τώρα ζητάνε και τα ρέστα.